Een avond in Abu Dhabi
Ik woonde destijds in Abu Dhabi. Een collega van mij, afkomstig uit Libanon, zou de volgende dag naar huis vliegen om zijn vrouw op te halen. Samen met een andere collega en vriendin ging ik bij hem langs om afscheid te nemen en hem een goede reis te wensen.
Toen we binnenkwamen stond de televisie aan. We zagen hoe het vliegveld van Libanon op dat moment werd gebombardeerd. Beelden van huilende mensen op straat, van slachtoffers. Een beeld dat op mijn netvlies is blijven hangen, en waar ik behoorlijk overstuur van raakte. Niet in de laatste plaats omdat mijn collega nu niet kon vliegen om zijn vrouw op te halen.
Die avond heeft mij doen besluiten om zo min mogelijk nieuws te kijken.
Ik kende die mensen op straat niet. Ik kende zelfs het land niet zoals mijn collega het kende. En toch was het verdriet die avond niet ver weg, niet iets wat op een scherm bleef. Het kwam de kamer binnen en ging met mij mee, dagenlang.
Wat is collectieve rouw eigenlijk
Rouw denken we al snel als iets heel persoonlijks: het verlies van iemand die dicht bij je stond. Maar rouw kan zich ook aandienen bij verlies dat je niet zelf, in de eerste persoon, hebt meegemaakt. Het overlijden van een bekend iemand die je nooit persoonlijk hebt ontmoet. Een ramp, een aanslag, een oorlog die je alleen via het nieuws volgt. Dat noemen we collectieve rouw.
Er zit iets tegenstrijdigs in dat begrip. Rouw voelt bij uitstek als iets individueels, iets wat zich in jouw binnenwereld afspeelt. Bij collectieve rouw deel je dat gevoel ineens met duizenden, soms miljoenen mensen die je niet kent. Toch maakt dat het verdriet niet minder echt. Onderzoek naar rouw rondom rampen laat steeds weer zien: het leed van de één raakt de ander, ook zonder persoonlijke band. Dat is geen overdrijving en geen aanstellerij. Het is een menselijke, en zoals we zo dadelijk zien, ook een heel lichamelijke reactie.
De Long, de Shen en de dunne grens met de wereld
In de TCM wordt rouw van oudsher gekoppeld aan de Long, het orgaan van het metaal-element. De Long regelt niet alleen de ademhaling, maar bewaakt ook de grens tussen binnen en buiten: wat we toelaten, en wat we buiten houden. Die grens is niet alleen fysiek. Het is ook de grens tussen wat ons wel en niet raakt.
Daarnaast is er de Shen, vaak vertaald als geest of bewustzijn, gezeteld in het Hart. De Shen is wat ons verbindt met de wereld om ons heen, ons vermogen om betekenis te geven aan wat we zien en voelen. Bij collectieve rouw wordt precies dat samenspel op de proef gesteld. De grens van de Long staat wagenwijd open, en via de Shen voelen we ons plotseling verbonden met mensen die we nooit hebben ontmoet.
Die avond in Abu Dhabi kwam het verdriet van een heel land bij wijze van spreken zo de kamer binnen. Niet via een verhaal dat ik las, maar via beelden die rechtstreeks bij mij naar binnen kwamen, op het moment dat ik er totaal niet op voorbereid was. Geen wonder dat zoiets dagenlang met je meegaat: de Long had geen tijd om zich voor te bereiden op wat er binnenkwam.
Waarom het nieuws en sociale media dit gevoel versterken
Vroeger verwerkten gemeenschappen verdriet gezamenlijk, via rituelen die tijd en ruimte namen. Vandaag de dag komt het nieuws in real time binnen, herhaald, ongefilterd, zonder dat er een moment van afsluiting op volgt. Beelden van een ramp worden uren, soms dagenlang herhaald. Sociale media voegen daar een laag aan toe: een profielfoto met een vlag, een hashtag, een verhaal delen. Dat is geen holle geste. Het is een manier om te laten zien dat je meeleeft, en om je verbonden te voelen met anderen die hetzelfde voelen.
Tegelijk is dat precies waarom het zo uitputtend kan zijn. De Long krijgt geen rust. Beeld na beeld, bericht na bericht, komt er binnen, zonder dat er een natuurlijk moment is om het weer los te laten.
Hoe ga je hier mee om
Na die avond koos ik ervoor om zo min mogelijk nieuws te kijken. Dat was voor mij geen vlucht, maar een manier om de grens van mijn eigen Long weer wat te bewaken. Niet om mijn hart te sluiten voor wat er in de wereld gebeurt, maar om zelf te kiezen wanneer en hoeveel ik binnenlaat.
Een paar aanknopingspunten die kunnen helpen:
Kies bewust een moment om het nieuws te volgen, in plaats van de hele dag te scrollen. Zo blijft de Long niet voortdurend open staan.
Geef het gevoel dat opkomt de ruimte. Even stilstaan bij wat een beeld met je doet, in plaats van het meteen weg te drukken of door te scrollen naar het volgende bericht.
Maak voor jezelf onderscheid tussen meeleven en overspoeld raken. Meeleven mag er zijn, zonder dat je het verdriet van de hele wereld op je eigen schouders hoeft te dragen.
Zoek, letterlijk, momenten van adem: buiten zijn, rustig ademhalen, iets doen met je handen. Dat zijn geen wondermiddelen, maar het zijn wel manieren om de Long te ondersteunen in plaats van haar continu te belasten.
Tot slot
Je hoeft niemand persoonlijk gekend te hebben om verdriet te voelen. Je hoeft niet in het rampgebied te zijn geweest om het met je mee te dragen. Collectieve rouw is geen overdrijving, het is een teken dat je nog altijd verbonden bent met de wereld om je heen.
En tegelijk mag je grenzen stellen aan hoeveel je binnenlaat, zoals ik die avond in Abu Dhabi voor mezelf besloot. Dat is geen tegenstrijdigheid. Het is precies de balans waar de Long om vraagt: open genoeg om te voelen, beschermd genoeg om het te kunnen dragen.